Wat is Focussed Presence

Aanwezig zijn klinkt simpel. Maar werkelijk aanwezig zijn, volledig en gericht, zonder afleiding van gedachten of de neiging om iets op te lossen, is een van de zeldzaamste kwaliteiten die er bestaat. Het is ook een van de krachtigste. Focussed presence is de naam voor deze kwaliteit van gerichte, belichaamde aanwezigheid in het hier en nu, en binnen Soul Coaching vormt ze het fundament van het werk.

Voor coaches en therapeuten is dit geen randthema. Onderzoekers Shari Geller en Leslie Greenberg lieten in hun werk over therapeutische aanwezigheid zien dat juist de manier waarop een begeleider aanwezig is vaak meer doet dan de techniek die wordt toegepast. Niet het model en niet de methode, maar de kwaliteit van aanwezigheid bepaalt voor een groot deel of werkelijke beweging ontstaat. Dat raakt aan iets fundamenteels: heling vraagt om een veld waarin er ruimte is om te voelen wat er is. Dat veld ontstaat door aanwezigheid.

Tegelijk is focussed presence niet alleen iets voor begeleiders. Het is ook een vaardigheid die mensen zelf ontwikkelen wanneer ze willen werken met trauma, hun zenuwstelsel of onverwerkte emoties. Wie leert om aanwezig te blijven bij wat er in het lichaam leeft, opent een ingang naar lagen die met denken alleen niet bereikt worden.

Wat betekent focussed presence?

Focussed presence is een toestand van gerichte, belichaamde aanwezigheid. Het woord 'focussed' onderscheidt het van algemene mindfulness of een ontspannen vorm van bewustzijn. Het is niet alleen aanwezig zijn, maar aanwezig zijn met richting: gericht op wat zich op dit moment aandient in het lichaam, in het contact en in de ruimte.

Het lichaam communiceert via emoties, beelden en sensaties. Focussed presence is het vermogen om die communicatie te ontvangen zonder er onmiddellijk op te reageren, te analyseren of van weg te bewegen. Het is de kunst om volledig bij iets te blijven, een gewaarwording, een emotie, een beeld, en te laten ontvouwen wat zich wil tonen.

Drie kwaliteiten komen daarin samen.

Gegrond zijn. Stevig en gecentreerd aanwezig in het eigen lichaam, met aandacht voor de voeten, het bekken en de adem.

Openheid. Ontvankelijk voor wat er is, zonder oordeel en zonder de wens dat het iets anders zou moeten zijn.

Richting. Bewust de aandacht plaatsen op wat zich aandient, in plaats van mee te drijven met de stroom van gedachten.

Wanneer deze drie kwaliteiten elkaar versterken, ontstaat een toestand die zowel rustig als alert is, zowel ontvankelijk als gericht. Niet passief, ook niet sturend. Aanwezig.

Hoe ontwikkelt focussed presence zich?

Focussed presence is geen aangeboren eigenschap. Het is een capaciteit die zich opbouwt in het lichaam en in het zenuwstelsel, laag voor laag.

Het begint bij een eenvoudig gegeven. Veel mensen leven grotendeels in hun hoofd. Gedachten over wat geweest is, plannen voor wat komen gaat, oordelen over wat er nu gebeurt. De aandacht is bijna constant ergens anders dan in het lichaam, ergens anders dan in het moment. Voor een deel is dat een overlevingsmechanisme. Het hoofd is bij veel mensen in de jonge jeugd een veiligere plek geworden dan het lichaam, omdat het lichaam vaak juist de plek is waar pijn, spanning en onverwerkte emoties zijn opgeslagen.

Stephen Porges beschrijft in zijn polyvagaaltheorie hoe het zenuwstelsel voortdurend, en grotendeels onbewust, de omgeving en het eigen lichaam scant op signalen van veiligheid of gevaar. Wanneer er chronische spanning of onverwerkt trauma in het systeem zit, staat het zenuwstelsel deels in een alarmstand. Aanwezig zijn bij wat er werkelijk in het lichaam leeft voelt dan riskant. Het systeem kiest liever afleiding.

Focussed presence ontwikkelt zich op het moment dat het zenuwstelsel ervaart dat het veilig is om binnen te zijn in het lichaam. Dat gebeurt niet door wilskracht of door harder je best te doen, maar door herhaalde ervaringen waarin aandacht en lichamelijke veiligheid kunnen samenvallen. Soms in stilte, soms in beweging, soms in contact met een begeleider die zelf voldoende aanwezig is om co-regulatie mogelijk te maken.

Hoe herken je focussed presence?

Focussed presence is geen abstract begrip. Je herkent het aan concrete kwaliteiten, zowel bij jezelf als bij een ander.

Bij jezelf merk je het bijvoorbeeld aan een gevoel van stevigheid in het lichaam. De adem zakt vanzelf dieper. Het hoofd is stiller, niet leeg, maar minder druk. Er is geen haast en geen drang om iets op te lossen. Je voelt waar je voeten staan en waar je zit. Je merkt wat er in je leeft zonder er meteen iets van te vinden.

Bij een ander herken je het aan iets dat moeilijk in woorden te vatten is. Een rust die voelbaar is voordat er iets gezegd wordt. Een blik die werkelijk ontvangt, zonder oordeel, zonder agenda. Een lichaam dat aanwezig is in de ruimte op een manier die anderen uitnodigt om ook iets meer te zakken.

In het dagelijks leven kun je focussed presence herkennen aan momenten waarop je werkelijk luistert naar je partner zonder al een antwoord te formuleren. Aan momenten waarop je bij je kind aanwezig kunt zijn met zijn boosheid of verdriet, zonder de neiging om het meteen te willen wegnemen. Aan momenten waarop je tijdens je werk volledig bent waar je bent, in plaats van half al ergens anders.

Het tegenovergestelde is even herkenbaar. Het lijf voelt onrustig of leeg. Het hoofd zit vol stemmen. Gesprekken voelen oppervlakkig, alsof er steeds een glaslaag tussen ligt. Het kost moeite om bij intensere gevoelens te blijven, dus beweegt de aandacht weg, vaak ongemerkt.

Onderstaande tabel zet beide kanten naast elkaar.

Welke invloed heeft focussed presence?

De invloed van focussed presence laat zich op meerdere lagen voelen.

Op lichamelijk niveau ondersteunt het de regulatie van het zenuwstelsel. Wanneer je gegrond en gericht aanwezig kunt blijven bij wat er in je leeft, krijgt het systeem de boodschap dat dit moment veilig is om in te zijn. Stresshormonen kunnen zakken, de adem wordt rustiger, en het lichaam krijgt ruimte om vastgehouden spanning los te laten.

Op emotioneel niveau opent focussed presence de toegang tot emoties die normaal te snel worden weggeduwd of overschreeuwd. Verdriet dat al jaren op de achtergrond zit, woede die nooit een vorm mocht krijgen, angst die zich verstopt heeft achter prestatie of vriendelijkheid. Wanneer er aanwezigheid is, mag er beweging komen.

Op relationeel niveau verandert er iets in het contact. Mensen die focussed presence kennen, kunnen anderen op een diepere manier ontmoeten. Ze hoeven niet meer constant in gedachten te zijn over wat ze straks zullen zeggen. Ze kunnen ontvangen wat er is, in zichzelf en in de ander. Dat maakt intimiteit, in de brede zin van het woord, mogelijk.

Voor coaches en therapeuten heeft focussed presence nog een specifieke uitwerking. Het zenuwstelsel van de cliënt registreert, vaak onbewust, of de begeleider werkelijk aanwezig is. Wanneer dat zo is, ontstaat co-regulatie: het zenuwstelsel van de cliënt vindt rust in het zenuwstelsel van de begeleider. Dat is geen techniek. Dat is de directe uitwerking van aanwezigheid.

Hoe werk je met focussed presence?

Werken met focussed presence vraagt geduld en herhaling. Het is geen vaardigheid die je in een weekend leert, en het is ook niet iets wat je kunt afdwingen. Het groeit door belichaamde ervaring. Een aantal methodes en richtingen ondersteunen die ontwikkeling.

Lichaamsgericht werk en somatisch coachen. Hier leer je om aandacht naar het lichaam te brengen en daar te blijven. Niet om iets weg te krijgen, maar om te luisteren naar wat zich daar afspeelt. Eugene Gendlin beschreef in zijn werk over Focusing hoe het lichaam altijd al iets weet wat het hoofd nog niet kan formuleren. De vaardigheid om bij dat lichamelijke weten te blijven, dicht tegen het ongemak aan, is een directe voorloper van focussed presence.

Ademwerk. Door bewust te ademen wordt voelbaar wat normaal onder de oppervlakte blijft. Dat vraagt aanwezigheid: aanwezig blijven bij wat de adem in beweging brengt, zonder eraan te ontsnappen.

Trancewerk en innerlijke reizen. Deze ontwikkelen het vermogen om de aandacht gericht te houden op wat zich innerlijk aandient, ook wanneer dat ongemak of intensiteit met zich meebrengt. In Soul Coaching is dit een belangrijke ingang, omdat de toegang tot diepere lagen van het systeem vrijwel altijd via een veranderde bewustzijnstoestand verloopt.

Meditatie en stilte. Trainen het vermogen om aandacht te richten en bij iets te blijven. Het is geen voorwaarde, maar voor velen helpend.

Werken met een begeleider die zelf focussed presence belichaamt. Dit is een van de meest directe wegen. Wat zich tussen twee zenuwstelsels afspeelt, is moeilijk via woorden over te brengen. Het lichaam leert door resonantie. In de aanwezigheid van iemand die werkelijk aanwezig is, leert het lichaam wat dat is.

Belangrijk is wat focussed presence niet is. Het is geen onbewogenheid, geen kalmte als laagje over onrust heen, en geen techniek die je inzet om controle te houden. Wie focussed presence verwart met afstand of distantie, mist precies de kern. Het is geworteld aanwezig zijn in een levend, voelend lichaam, niet erbuiten staan.

Wat betekent focussed presence voor coaches en therapeuten?

Voor coaches, therapeuten en andere begeleiders is focussed presence misschien wel de meest fundamentele professionele kwaliteit die er bestaat. Niet omdat het andere vaardigheden vervangt, maar omdat het de bodem is waarop al die vaardigheden kunnen landen.

Een begeleider die kennis heeft van trauma, hechting of het zenuwstelsel, maar die zelf niet aanwezig kan zijn bij wat er in het moment gebeurt, levert kennis af zonder dat het werkelijk binnenkomt. Een begeleider die wel aanwezig is, brengt automatisch iets in beweging, ook zonder veel te zeggen. De cliënt voelt het verschil, ook al kan die het zelden benoemen.

Dit roept een uitnodiging op die niet altijd comfortabel is. Want focussed presence kan niet worden gespeeld. Het kan niet worden geprotocolleerd. Het kan alleen worden ontwikkeld door zelf het werk te doen dat je in je cliënten begeleidt: door je eigen lichaam, je eigen geschiedenis, je eigen patronen te leren kennen. Een coach die niet bij zichzelf aanwezig kan zijn, kan een cliënt niet uitnodigen om dat wel te doen.

Voor coaches en therapeuten wordt dit steeds relevanter. Methodieken zoals lichaamsgericht coachen, trancewerk, ademwerk en werken met het zenuwstelsel worden daarom steeds vaker geïntegreerd in moderne coachopleidingen. Niet alleen omdat ze instrumenten geven, maar omdat ze de begeleider zelf opnieuw in contact brengen met het eigen lichaam, met de eigen kern.

Samenvatting

Focussed presence is de kwaliteit van gerichte, belichaamde aanwezigheid in het hier en nu. Het is meer dan aandacht, en meer dan algemene mindfulness. Het combineert drie dingen: gegrond zijn in het lichaam, open zijn voor wat er is en de aandacht intentioneel richten op wat zich aandient. In die combinatie ontstaat een toestand die zowel rustig als alert is, en die diepe lagen in het lichaam en het zenuwstelsel uitnodigt om mee te bewegen.

Voor cliënten is focussed presence een ingang naar het eigen innerlijke landschap, een vaardigheid die het mogelijk maakt om bij onverwerkte emoties, lichamelijke klachten en oude pijn te blijven in plaats van eruit weg te bewegen. Voor begeleiders is het de meest fundamentele kwaliteit van het werk, de bodem waarop alle technieken en methodes pas werkelijk effect krijgen.

Focussed presence is in die zin geen techniek naast andere technieken. Het is de manier van zijn waar al het andere op rust.

VEELGESTELDE VRAGEN OVER FOCUSSED PRESENCE

Wat is het verschil tussen focussed presence en mindfulness?

Mindfulness is een breder begrip dat verwijst naar bewust en oordeelloos aanwezig zijn bij ervaring. Focussed presence deelt die basis, maar voegt twee elementen toe: gerichtheid en belichaming. Het is niet alleen ontspannen gewaar zijn, maar bewust en lichamelijk gegrond aanwezig zijn op wat zich aandient. In de context van begeleiding gaat focussed presence verder dan persoonlijke beoefening: het is de kwaliteit die het zenuwstelsel van een ander uitnodigt om mee te reguleren.

Kun je focussed presence leren of moet je het van nature hebben?

Focussed presence is een capaciteit die zich ontwikkelt. Sommige mensen lijken er gemakkelijker toegang toe te hebben, vaak omdat ze opgegroeid zijn in een omgeving waar aanwezigheid voelbaar was. Maar iedereen kan het ontwikkelen door belichaamde ervaring, door het zenuwstelsel veiligheid te bieden en door methodes zoals lichaamswerk, ademwerk en meditatie. Het is geen talent, maar een vaardigheid die in het lichaam wordt opgebouwd.

Waarom is focussed presence belangrijk voor coaches en therapeuten?

Onderzoek naar therapeutische aanwezigheid laat zien dat de kwaliteit van aanwezigheid van de begeleider een doorslaggevende factor is in de werking van begeleiding. Veiligheid, vertrouwen en de bereidheid van de cliënt om zich te openen ontstaan niet alleen door wat er wordt gezegd, maar vooral door hoe de begeleider aanwezig is. Voor coaches en therapeuten is focussed presence daarmee een professionele basis, geen randthema.

Hoe weet ik of focussed presence heb, of ik wel of niet aanwezig ben?

Aanwijzingen dat focussed presence ontbreekt zijn vaak subtiel maar herkenbaar: een onrustig of leeg gevoel in het lichaam, een hoofd vol gedachten, gesprekken die oppervlakkig blijven of die je achteraf niet helemaal kunt navertellen, en de neiging om bij intensere gevoelens snel weg te bewegen. Niet als oordeel, maar als informatie. Het is een uitnodiging om te onderzoeken wat de aandacht steeds wegtrekt uit het hier en nu.

Heeft focussed presence te maken met het zenuwstelsel?

Ja, direct. Wanneer het zenuwstelsel in een alarmstand staat, is focussed presence vrijwel onmogelijk. Het lichaam scant op gevaar en heeft geen ruimte om rustig aanwezig te zijn. Naarmate het zenuwstelsel meer veiligheid ervaart, ontstaat er meer capaciteit om gericht en belichaamd aanwezig te blijven. Werken aan focussed presence is daarom altijd ook werken met het zenuwstelsel.

Wat heeft focussed presence te maken met trauma?

Onverwerkt trauma blijft in het lichaam aanwezig als spanning, gestolde reacties of afgesneden gevoel. Aanwezig zijn bij dat materiaal voelt voor het systeem riskant, en wordt daarom vaak vermeden. Focussed presence is de kwaliteit waarmee je, stap voor stap en in veiligheid, opnieuw bij dat materiaal kunt zijn. Het is niet de bedoeling om jezelf te dwingen erbij te blijven, maar om langzaam de capaciteit te vergroten om erbij aanwezig te zijn. Dat is precies wat heling mogelijk maakt.

Kan ik focussed presence alleen ontwikkelen of heb ik begeleiding nodig?

Een deel kan je zelf ontwikkelen, door methodes zoals meditatie, ademwerk en lichaamswerk. Maar bepaalde lagen openen zich pas in contact met een begeleider die zelf voldoende aanwezig is. Het lichaam leert door resonantie: in de nabijheid van een gegrond, aanwezig zenuwstelsel, leert het eigen systeem wat aanwezigheid is. Voor de meeste mensen is een combinatie van persoonlijke beoefening en begeleiding het meest effectief.

MEER WETEN?

Focussed presence is binnen de Somatisch Soul Coach Opleiding niet een techniek naast andere technieken. Het is de bodem waarop het werk staat: de kwaliteit van aanwezigheid die het werken met trauma, hechting, het zenuwstelsel en de diepere lagen van een mens überhaupt mogelijk maakt. Coaches leren dit ontwikkelen door zelf het werk te doen, door het eigen systeem te leren kennen en door in contact met begeleiders te ervaren wat aanwezigheid werkelijk doet.

Wil je weten hoe focussed presence binnen jouw werk als coach of therapeut een fundament kan worden? Een gratis kennismakingsgesprek geeft ruimte om te onderzoeken of de opleiding bij jou past.